ಬನಶಂಕರಿ ದೇವಾಲಯ — ಒಂಬತ್ತು ಶತಮಾನ ನಿಂತ ಅಮ್ಮನ ದೇಗುಲ

ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡದ ನಡುವೆ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತ ಅಮರಗೋಳದ ಬನಶಂಕರಿ ದೇವಾಲಯ ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಮರಳು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ಒಂದು ಕಥೆ — ಹಳೆ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನ, ದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿ, ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೆ ನಡುಗಿಸುವ ನವರಂಗ.

ಸ್ಥಳ

ಅಮರಗೋಳ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ–ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ

ಸಂರಕ್ಷಣೆ

ASI ಸಂರಕ್ಷಿತ · ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕ

ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾಲ

೧೧ನೇ–೧೨ನೇ ಶತಮಾನ ಕ್ರಿ.ಶ.

ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ದೂರ

~೯–೧೫ ಕಿ.ಮೀ

ರಾಜವಂಶ

ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲ

ಶೈಲಿ

ದ್ವಿಕೂಟ — ನಾಗರ + ದ್ರಾವಿಡ

ಶಿಲ್ಪಿ

ಅಮರಶಿಲ್ಪಿ ಜಕ್ಕಣಾಚಾರ್ಯ

ಆರಾಧ್ಯ ದೇವಿ

ಬನಶಂಕರಿ (ಪಾರ್ವತಿ ದೇವಿ)

ರಕ್ಷಣೆ

ASI, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ

ಕೆಲ ದೇವಾಲಯಗಳು ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ — ಬಣ್ಣ, ಗದ್ದಲ, ಲೌಡ್‌ಸ್ಪೀಕರ್. ಆದರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿ ಮೌನ ತಾಳಿದ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಇವೆ — ತಮ್ಮ ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಾದ್ದೆಲ್ಲ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಿದ ದೇಗುಲಗಳು. ಅಮರಗೋಳದ ಬನಶಂಕರಿ ದೇವಾಲಯ ಆ ಎರಡನೆಯ ಬಗೆಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡ ನಡುವೆ ಮನೆಮನೆಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಈ ಸುಮಾರು ೯೦೦ ವರ್ಷ ಹಳೆಯ ದೇಗುಲ, ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮಹತ್ವದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು — ಆದರೆ ಅಕ್ಕ-ಪಕ್ಕದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವರಿಗೆ ಇದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಗೊತ್ತೇ ಇಲ್ಲ.

ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಶಿಲಾ ಶಾಸನ ಸುಮಾರು ೧೧೨೦ ಕ್ರಿ.ಶ. ಕಾಲದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲ. ಹಳೆ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಆ ಶಾಸನ ಮಹಾಪ್ರಧಾನ ಸೌಧೋರೆ ಜಕ್ಕರಸ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕೇಶವ ಮತ್ತು ಭೈರವರಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೇಗುಲ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಶ್ರೇಯ ಅಮರಶಿಲ್ಪಿ ಜಕ್ಕಣಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗ ದಂಕಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ — ದಕ್ಕನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದೇವಾಲಯ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಅದೇ ಶಿಲ್ಪ ಪರಂಪರೆ.

ಎರಡು ಗರ್ಭಗೃಹ, ಒಂದೇ ಆತ್ಮ

ಬನಶಂಕರಿ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿಶೇಷತೆ ಅದರ ದ್ವಿಕೂಟ ವಿನ್ಯಾಸ — ಒಂದೇ ಚಾವಣಿ ಅಡಿ ಎರಡು ಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯ ಗರ್ಭಗೃಹಗಳು. ಪೂರ್ವ ಮುಖದ ಗರ್ಭಗೃಹ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ನಾಗರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರ ಮೆಟ್ಟಲ ರೀತಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಮುಖದ ಗರ್ಭಗೃಹ ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಹೊಂದಿದೆ. ಎರಡೂ ಗರ್ಭಗೃಹಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಅಂತರಾಳ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಮಂಡಪ ಇದ್ದು, ಎರಡೂ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನವರಂಗಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ — ಎಂಟು ಚಚ್ಚೌಕ ಕಂಭಗಳಿಂದ ತಾಳೆಮಾಡಿದ ಸಭಾಮಂಟಪ, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ದೈವಿಕ ಆಕೃತಿಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಿದೆ.

ಪೂರ್ವ ಗರ್ಭಗೃಹ (ನಾಗರ ಶೈಲಿ)

ಭೈರವನ ಮೂರ್ತಿ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ — ಭಾಗಶಃ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರ ಶಿಖರದ ವಜ್ರ ಮೆಟ್ಟಲ ರಚನೆ.

ದಕ್ಷಿಣ ಗರ್ಭಗೃಹ (ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿ)

ಶಿವಲಿಂಗ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದ್ರಾವಿಡ ಪರಂಪರೆ; ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿಮಾನ.

ನವರಂಗ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಂಟಪ)

ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಗಣೇಶ, ನಟರಾಜ, ನರಸಿಂಹ, ಸೂರ್ಯ, ವರಾಹ, ಸರಸ್ವತಿ, ಮನ್ಮಥ — ಎಂಟು ನಾಲ್ಕು-ಮುಖದ ಕಂಭಗಳಲ್ಲಿ.

ಸರಸ್ವತಿ ಶಾಸನ

ಒಂದು ಕಂಭದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಿ ಕೆತ್ತಣೆ — ಕಾಲಿನ ಕೆಳಗೆ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಹೆಸರು ಬರೆದಿದೆ. ಇಡೀ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಏಕೈಕ ದೇವತೆ — ಅಕ್ಷರಾಭ್ಯಾಸ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೇ?

“ನವರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಸ್ಪಂದನ ಅನುಭವಿಸಿದಾಗ, ಯಾವುದೋ ಹಳೆ ಕಾಲದ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಯಿತು. ನವರಂಗ ಚಿಕ್ಕದಿದೆ — ಆದರೆ ಬಹಳ ವಿಶೇಷ ಭಾವ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.” — ಟೆಂಪಲ್ ಟೇಲ್ಸ್, ೨೦೨೪

ಹೊರಗೋಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಭಾಗದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂದರ್ಶಕರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ — ಮಿಡಿ ಬ್ಲೌಸ್ ಧರಿಸಿದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮಹಿಳೆಯ ಆಕೃತಿ, ಮತ್ತು ಭಂಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಆಕೃತಿ; ಕೆಲವರು ಅದನ್ನು “ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರಾಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್” ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವು ಕಲಾತ್ಮಕ ವೈಪರೀತ್ಯವೇ, ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕವೇ, ಅಥವಾ ಬೇರೇನೋ — ಖಚಿತ ಉತ್ತರ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ದೇವಾಲಯ ತನ್ನ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಯ್ದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ.

ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ

ಬನಶಂಕರಿ ಎಂದರೆ ವನ ಶಂಕರಿ — ಅರಣ್ಯದ ದೇವಿ. ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಓಗೊಟ್ಟು ದುರ್ಗಮಾಸುರನ ಹಾವಳಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದ ಪಾರ್ವತಿಯ ಅವತಾರ ಆಕೆ. ಮೂರ್ತಿ ದಕ್ಷಿಣ ಗರ್ಭಗೃಹದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಜೊತೆ ಬನಶಂಕರಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾಳೆ. ನವರಂಗ ಮಂಡಪ ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥದ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಗಮ. ಶಿವರಾತ್ರಿ ಹಬ್ಬದಂದು (ಫೆಬ್ರವರಿ–ಮಾರ್ಚ್) ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಹೊಳೆಯೇ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.

ASI ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯ

ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಸಿದೆ. ಭೈರವ ಗರ್ಭಗೃಹ ಇದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಬಿಡಿಸಿ ಮರು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ — ಎಷ್ಟು ನಿಖರವಾಗಿ ಎಂದರೆ ಮೂಲ ಕಲ್ಲು ಯಾವುದು, ಹೊಸ ಕಲ್ಲು ಯಾವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಸುತ್ತ ಸರಿಯಾದ ಸಂಯುಕ್ತ ಗೋಡೆ, ಉದ್ಯಾನ, ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕೆಲಸ — ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅದು ಅರ್ಹವಾದ ಗೌರವ ಸಿಕ್ಕಿದೆ.

ಸಂದರ್ಶಕರ ಸಲಹೆ

ಒಳಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಮರಾ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗಿರಬಹುದು — ಮೊಬೈಲ್ ಫೋಟೋ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನುಮತಿ ಇದೆ, ಆದರೆ ಉಸ್ತುವಾರಿಯಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಿ. ಪ್ರವೇಶ ಉಚಿತ. ಅಮರಗೋಳದ ನಿವಾಸ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲೆ ದೇವಾಲಯ; ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೯ ಕಿ.ಮೀ., ಉಣಕಲ್ ಕೆರೆಯಿಂದ ೪ ಕಿ.ಮೀ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಭೇಟಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ.

ಸಮೀಪದ ತಾಣಗಳು

ಚಂದ್ರಮೌಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ

೪ ಕಿ.ಮೀ

ಉಣಕಲ್ ಕೆರೆ

೪ ಕಿ.ಮೀ

ನೃಪತುಂಗ ಬೆಟ್ಟ

~೭ ಕಿ.ಮೀ

ಭವಾನಿಶಂಕರ ದೇವಾಲಯ

೮ ಕಿ.ಮೀ

ಸಿದ್ಧರೂಢ ಮಠ

೯ ಕಿ.ಮೀ

ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಗ್ಲಾಸ್ ಹೌಸ್ ಗಾರ್ಡನ್

೮ ಕಿ.ಮೀ

ಅಮರಗೋಳದ ಬನಶಂಕರಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ಕೊಡುವುದೆಂದರೆ ಆಧುನಿಕ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯ ಗದ್ದಲದಿಂದ ಹೊರ ಬಂದು ಕಾಲ ಆದರದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡ ಒಂದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಇಡುವುದು. ಉಸ್ತುವಾರಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೆತ್ತನೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಳೆ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ನವರಂಗ — ಚಿಕ್ಕದ್ದು, ಆತ್ಮೀಯ, ಹೆಸರಿಡಲಾಗದ ಸ್ಪಂದನ ತುಂಬಿದ — ಅಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಕೆತ್ತಿದವರಿಗೆ ತಾವು ಶಿಲೆಯಲ್ಲ, ಶಾಶ್ವತತೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬ ಅರಿವಿತ್ತು ಎಂದು ಮನಗಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಮಯ, ಪಾರ್ಕಿಂಗ್, ಶುಲ್ಕ ಮುಂತಾದ ವಿವರಗಳು ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಪ್ರಯಾಣದ ಮೊದಲು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ದೃಢೀಕರಿಸಿ. ಈ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಮಾತ್ರ.